Phân biệt thiện ác dĩ nhiên là điều không phải dễ dàng. Đối với những người khéo che giấu hay giỏi ngụy trang sự thật của bản thân thì lại càng khó phân biệt hơn.
Có câu: “Thiên thành kiện, quân tử dĩ tự cường, bất tức”, ý nói rằng, hành động của trời là rất mạnh mẽ; người quân tử, noi theo đó mà bất cứ hành vi nào cũng tự cường tự lực; “hậu đức tải vật”, con người phải cảm ngộ được đức mà tu chính mình; thừa hành “nhân, lễ, nghĩa, trí, tín”, kính trọng “thiên địa quân thân sư”, chính là thực hành đạo làm người.
Vậy làm thể nào để phân biệt thiện ác chính tà? Hãy dựa vào những điểm dưới đây nhé!
1. Lấy chỗ dư thừa để bổ sung cho chỗ thiếu khuyết là phù hợp với Thiên đạo
Nguyên văn trong “Đạo Đức Kinh” có viết: “Tổn hữu dư nhi bổ bất túc, thiên chi đạo dã. Nhân chi đạo, tắc bất nhiên, tổn bất túc dĩ phụng hữu dư. Thục năng hữu dư dĩ phụng thiên hạ? Duy hữu đạo giả”.
Tạm dịch:
Thiên đạo, là lấy chỗ dư thừa để bổ sung cho chỗ thiếu thốn; nhưng cách làm của con người trong thế tục lại là người nghèo khổ túng thiếu lại phải cung phụng người phú quý dư thừa. Ai có thể mang phần dư thừa của mình để cung phụng cho thiên hạ? Chỉ có thể là người có đạo.
Có chuyện kể rằng, Trung Thư Lệnh Bùi Giai năm nào cũng xin cầu viện Triệu Nhị Vương của nước Lương. Triệu Nhị Vương liền dùng tiền thu tô thuế, lấy ra mấy trăm vạn, ban cho Bùi Giai. Bùi Giai lại dùng số tiền này đi cứu tế tất cả những người nghèo khổ mà ông từng biết.
Có người mỉa mai Bùi Giai rằng: “Ngươi sao lại đến chỗ người khác (chỉ Triệu Nhị Vương, nước Lương) ăn xin tiền bạc mang về bố thí cho người nghèo như vậy?”
Bùi Giai nói: “Tôi lấy phần dư giả của họ mang về cứu tế cho những người cơm không đủ no, áo không đủ ấm, như thế gọi là phù hợp với thiên đạo vậy”.
2. Buông ‘ý khí’, bỏ ‘tao nhã’
Nhà thơ, nhà văn nổi tiếng nhà Minh Trần Mi Công đã nói: “Hậu sinh bối hung trung lạc ‘ý khí’ lưỡng tự, tắc giao du định bất đắc lực; lạc ‘tao nhã’ nhị tự, tắc độc thư định bất thâm tâm”
Tạm dịch:
Kẻ hậu sinh có mang hai chữ ‘ý khí’, thì khi hành sự, giao hữu ở bên ngoài, nhất định sẽ không được hài hòa; tâm lý có mang hai chữ “tao nhã”, thì học sẽ không thể chuyên tâm.
3. Hợp đạo lý, suy nghĩ cẩn trọng
Trần Mi Công nói: “Khán trung nhân, khán kỳ đại xử bất tẩu tác; khán hào kiệt, khán kỳ tiểu xử bất sấm lậu”.
Tạm dịch:
Nhìn một người bình thường, phải nhìn những khi gặp việc lớn, họ có thể giữ mình được hay không; nhìn một anh hùng, thì phải nhìn chỗ tiểu tiết của họ, xem có chỗ nào bỏ sót hay không.
4. Sự khác biệt giữa quân tử và tiểu nhân
La Viễn Du nói: “Đại hào kiệt dụng tâm, ân xử nan tri, oán xử dịch chỉ; tỏa tỏa quân tử, hành tàng phản thị”.
Tạm dịch:
Đại hào kiệt (chỉ quân tử) dụng tâm, nằm ở chỗ thi ân với người khác thì ít người biết đến; nhưng khi bị oán trách thì người ta lại biết rõ. Quân tử hèn mọn (chỉ ngụy quân tử), mọi hành vi ứng xử của họ đều tương phản với hào kiệt.
5. Còn quyền nịnh nọt a dua, mất quyền khinh thị lạnh nhạt
Trần Kế Nho nói: “Khi quyền thế ở trong tay, người khác giống như là bầy kiến tụ tập ở trên thịt dê, vây quanh lấy mình, nịnh nọt a dua; khi quyền thế mất đi, họ giống như chim ưng đã ăn no bay lên bầu trời cao, rời đi một cách lạnh nhạt vô tình. Hạt bụi bơ vơ trong thế giới hỗn loạn, từ xưa đến nay thế sự đa phần vẫn là vậy”.
6. Không nhờ vả thì không tạ ơn
Dương Phổ khi còn nhậm chức trong triều đình, rất nhiều người đều muốn nịnh bợ ông. Thế nên, khi con trai của Dương Phổ đến kinh thành vấn an cha, trên đường có đi qua huyện châu, ai ai cũng gửi quà biếu, chỉ có huyện lệnh Gian Lăng – Phạm Lý là không.
Dương Phổ hết sức tán dương Phạm Lý, tiến cử Phạm Lý làm thái thú Đức Nữ.
Có người khuyên Phạm Lý viết thư gửi Dương Phổ, để biểu thị lòng biết ơn. Phạm Lý nói: “Tể tướng tiến cử ta, là tuyển dụng nhân tài cho triều đình; ta nhận chức Thái thú, là vì hiến thân cho triều đình, mà phụng mệnh nhậm chức. Một Dương một Phạm chưa từng biết nhau. Ta tại sao lại phải cảm tạ ông ta?”
Theo Đạo Phật:
Cuộc sống luôn luôn bao gồm hai mặt thiện ác và chính tà lẫn lộn. Kỳ vọng về một mô hình hay đoàn thể lý tưởng, thuần thiện ở thế gian là điều không thể. Nên phải quan sát cuộc sống thật kỹ càng để phân biệt rõ người nào là thiện, kẻ nào là ác; việc gì là chính, việc gì là tà để rồi từ đó có ứng xử thích hợp.
Để phân biệt thiện ác, chính tà dĩ nhiên là điều không phải dễ dàng. Đối với những người khéo che giấu hay giỏi ngụy trang sự thật của bản thân thì lại càng khó phân biệt hơn. Dù vậy, nếu ta chịu khó quan sát các “tướng trạng” của họ thì cũng có thể nhận ra những dấu hiệu của chính tà. Bởi “tướng tự tâm sinh”, ngôn ngữ và hành vi của cá nhân luôn phản ánh bản chất thiện ác và chính tà của họ.
“Một thời Phật ở nước Xá-vệ, rừng Kỳ-đà, vườn Cấp Cô Độc. Bấy giờ Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo:
– Nếu có người ở trong nhóm tà thì có tướng trạng gì, có nhân duyên gì?
Các Tỳ-kheo bạch Thế Tôn:
– Như Lai là vua của các pháp, là bậc Chí tôn của các pháp. Lành thay Thế Tôn! Nên thuyết nghĩa này cho các Tỳ-kheo. Chúng con nghe rồi sẽ vâng làm.
Thế Tôn dạy:
– Các Thầy khéo suy nghĩ. Ta sẽ vì các Thầy phân biệt nghĩa này.
Các Tỳ-kheo đáp:
– Xin vâng, Thế Tôn!
Các Tỳ-kheo vâng lời Phật dạy. Thế Tôn dạy:
– Người ở nhóm tà sẽ do năm việc mà biết. Đã thấy năm việc thì biết người này ở nhóm tà. Năm việc này là gì? Đáng cười mà không cười, lúc đáng hoan hỷ mà không hoan hỷ, đáng khởi tâm từ mà không khởi tâm từ, làm ác mà không xấu hổ, nghe lời lành mà không để ý. Nên biết người này ở nhóm tà. Nếu có chúng sinh ở nhóm tà, nên dùng năm việc này mà nhận biết.
Lại nữa, có chúng sinh ở trong nhóm chính, có tướng trạng gì, có nhân duyên gì?
Các Tỳ-kheo bạch Thế Tôn:
– Như Lai là vua các pháp, là bậc Chí tôn của các pháp. Cúi mong Thế Tôn hãy thuyết nghĩa này cho các Tỳ-kheo. Chúng con nghe xong sẽ vâng làm.
Thế Tôn dạy:
– Các Thầy khéo suy nghĩ! Ta sẽ vì các Thầy phân biệt nghĩa này.
Các Tỳ-kheo đáp:
– Xin vâng, Thế Tôn!
Các Tỳ-kheo vâng lời Phật dạy. Thế Tôn bảo:
– Người ở nhóm chính, sẽ do năm việc mà biết. Đã thấy năm việc thì biết người này trụ ở nhóm chính. Năm việc này là gì? Đáng cười thì cười, đáng hoan hỷ thì hoan hỷ, đáng khởi tâm từ thì khởi tâm từ, đáng xấu hổ thì xấu hổ, nghe lời lành thì để ý. Nên biết người này đã ở nhóm chính, trụ ở nhóm chính. Như thế, các Tỳ-kheo, nên học điều này.